Θεοτόκος και Θεομήτωρ προσαγορεύεται από τα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού η Παρθένος Μαρία επειδή έτεκε (=γέννησε) τον ενανθρωπήσαντα θείο Λόγο. Ο αιρετικός Νεστόριος πρόβαλε την αξίωση, η Μαρία, ως μητέρα του ανθρώπου Ιησού (ο Νεστόριος είχε χωρίσει αυθαίρετα τις δύο εν Χριστώ φύσεις, δηλαδή τον άνθρωπο Ιησού από του Θεού Λόγου), να μην ονομάζεται Θεοτόκος, αλλά καταδικάστηκε από την Γ’ Οικουμενική Σύνοδο στην Έφεσο (431) και ανακήρυξε επίσημα “την αγίαν Παρθένον Μαρίαν, γεγέννηκε γαρ σαρκικώς σάρκα γεγονότα τον εκ του Θεού Λόγον”.
Αυτό επιβεβαιώθηκε και από τις επόμενες Οικουμενικές Συνόδους.
Οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν τον όρο Θεοτόκος ήταν οι Ωριγένης, Μέγας Βασίλειος, Αθανάσιος και Γρηγόριος ο Θεολόγος (3ος αι.)
Από τον αιώνα αυτό επικράτησε και το όνομα Παναγία, με το οποίο Την αποκαλούν σήμερα σχεδόν αποκλειστικά οι Χριστιανοί.
Η Εκκλησία τη θεωρεί ως ισχυρή μεσίτρια κοντά στον Θεό υπέρ των ανθρώπων και καθιέρωσε πολλές γιορτές προς τιμήν Της, τις λεγόμενες Θεομητορικές: την Υπαπαντή (2 Φεβρουαρίου), τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου (25 Μαρτίου), την Κοίμηση της Θεοτόκου (15 Αυγούστου) και τη Γέννηση της Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου).
Η Κοίμηση της Θεοτόκου
Η Κοίμηση ή Μετάσταση της Θεοτόκου έγινε κατά την εκκλησιαστική παράδοση, στην οικία του Ευαγγελιστή Ιωάννη, όπου διέμενε η Παναγία, ο αδελφός του Ιάκωβος και η μητέρα τους Σαλώμη, συγγενής της Θεοτόκου κατά την παράδοση. Αυτό έγινε σύμφωνα με τη βούληση του Χριστού από τον Σταυρό (Ιωάννου ιθ’ 27). Την επικείμενη Κοίμησή Της η Θεοτόκος την πληροφορήθηκε τρεις μέρες πριν από άγγελο. Προετοιμάστηκε και έδωσε τους δύο χιτώνες της, σε δύο χήρες γειτόνισσές Της. Όταν εκοιμήθη η Παναγία και κλείστηκαν τα μάτια της, οι Απόστολοι, που είχαν συναχθεί με θαυματουργό τρόπο στα Ιεροσόλυμα από τα πέρατα της Γης σήκωσαν το νεκροκρέβατό της και το μετέφεραν στον κήπο της οικογένειάς Της, στη Γεθσημανή, όπου είχαν ταφεί και οι γονείς της Ιωακείμ και Άννα και την έθαψαν. Κατά τη μεταφορά του λειψάνου της Θεοτόκου προς ενταφιασμό, φανατικοί Ιουδαίοι επιχείρησαν να ανατρέψουν το νεκροκρέβατο, αλλά τυφλώθηκαν με θαυματουργό τρόπο. Ένας από αυτούς κατόρθωσε να αγγίξει το νεκροκρέβατο, αλλά μια αόρατη ρομφαία του έκοψε τα χέρια. Απών ήταν μόνο ο Απόστολος Θωμάς. Έφτασε τρεις μέρες αργότερα. Όταν πήγε, μετά από τρεις μέρες στον τάφο της Θεοτόκου, δεν βρήκε παρά μόνο τα εντάφια. Προφανώς, η Θεοτόκος είχε αναστηθεί. Στον τάφο της Θεοτόκου στη Γεθσημανή είχε ανεγερθεί μεγαλοπρεπής ναός, που αποδίδεται στην Αγία Ελένη. Μετά την καταστροφή του, οι αυτοκράτορες Μαρκιανός (450-457) και Πουλχερία έχτισαν τον ναό που υπάρχει μέχρι σήμερα. Ένας από τους αρχαιότερους ναούς της Θεοτόκου ανεγέρθηκε στην Έφεσο, το 431. Κατά μία εκδοχή, όχι ιδιαίτερα πιθανή, εκεί τάφηκε η Θεοτόκος.
Η Παναγία στην Ελλάδα
Η Παναγία στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα προσφιλής στις τάξεις των θρησκευομένων.
Ακολουθούν μερικές από τους κατά τόπους επωνυμίες της:
Αγγελόκτιστος, Αγία, Αγιασσώτισσα, Αγιογαλούσαινα, Αγιοδεκτινή, Αγιοηλιώτισσα, Αγιοσωρείτισσα, Αγριλιώτισσα, Αγρινιώτισσα, Αγρού, Αερική, Αθηναιώτισσα, Αιματούσα, Αιμυαλών, Αιρκώτισσα, Αιτωλικού, Ακάθιστος, Ακλειδιού, Ακρήτα, Ακρωτηριανή, Αλανιώτισσα, Αλεθινή, Αλευρού, Άλινδα, Αλλινιώτισσα, Αλόχη, Αμαλφιτών, Αμαπγού, Αμαρίου, Αμαρτωλών σωτηρία, Αμηρού, Αμόλυντος, Αμπελοκήπισσα, Ανάληψις, Αναφωνήτρια, Ανδράκι, Άνθος το αμάραντον, Αντιβουνιώτισσα, Αντιφωνήτισσα, Αναφωνήτρια, Ανωμερίτισσα, Άξιον εστιν, Απουτίγιε Αράκου, Αράπισσα, Αρβανίτισσα, Αρβανιτών, Αρείας, Αρεοβίνδου, Αριστεροκρατούσα, Αρμάδας, Αρμενοκρατούσα, Άρσους, Αρτάκης, Αρχαγγελιώτισσα, Αρωμάτων, Ασίνης, Ασπραγγέλου, Ασπροβουνιώτισσα, Ασπροπαναγιά, Ασπροπόταμον, Ασπροφορούσα, Αυλάκια, Αφέντρικα, Αφροδίτισσα, Αχειροποίητος, Αχερά, Αψιδιώτισσα, Αψιούς, Βαγγελίστρ(ι)α, Βαλουκλιώτισσα, Βαραγγιώτισσα, Βαρδιανιώτισσα, Βαρκού, Βαρακάνοβα, Βασίλισσα Ουρανού και Γης, Βατοπαιδινή, Βάτος, Βατούσαινα, Βεβαία Ελπίς, Βελανιδιά, Βελεστίνου, Βελιγραδίου, Βελλάς, Βέργη, Βεργοπουλιανή, Βηματάρισσα, Βιγλιώτισσα, Βιδιανή, Βιργιωμένη, Βλαδιμήρσκαγια, Βλασαρού, Βλαχέραινα, Βλαχέρνα, Βλαχέρναι, Βλαχερνίτισσα, Βλαχερωνίτισσα, Βλέπουσα, Βλυχιόρινα, Βορανή, Βορειάτισσα, Βορνιώτισσα, Βούλιστα, Βουναριώτισσα, Βουναρκώτισσα, Βουνάσσα, Βουνιώτισσα, Βουνού, Βουργάρα, Βουργαρελλίου, Βουρκάνου, Βούτσας, Βράχου, Βρεφομούσα, Βρησζάνης, Βριζόστι, Βροντιανή, Βροντοχίου, Βροχής, Βρύσεως, Βυζαντινή, Βυτουμάς,
Γαλακτινή, Γάλακτος, Γαλακτοτροφούσα, Γαλαταρκιώτισσα, Γαλατιανή, Γαλατούσα, Γαληνή, Γάλλου, Γαρδελάκη, Γενάθ, Γερανού, Γερόντισσα, Γηροκομίτισσα, Γηρομερίου, Γιαλούσα, Γιανακοπούλου, Γιάτρισσα, Γιορμουτσάνου, Γκεχροινιώτισσα, Γκίζιλκιώτισσα, Γκιορμιώτισσα, Γλαστριανή, Γλυκειά, Γλυκιώτισσα, Γλυκογαλούσα, Γλυκοφιλούσα, Γλυφαδιώτισσα, Γλωσσά, Γοργοεπήκοος, Γοργοπάκουος, Γουβερνιώτισσα, Γουδή, Γουμεράς, Γουνιώτισσα, Γούρας, Γουρλομμάτα, Γραβά, Γρηά, Γρηγορίτσα, Γύψενη, Γωνιά, Δακρυρροούσα, Δαυίδ, Δαφνίν, Δεκαπεντούσα, Δεμίρ Δεμιρλή, Δένδρου, Δεξιά, Δεομένη, Δερματά, Δέσποινα, Δεύτερον, Δημακέλων, Δημοκράνια, Διακόνισσα, Διακονούσα, Διασώζουσα, Διενή, Διότισσα, Δουπιανή, Δοχειάρισσα, Δραπανιώτισσα, Δυοχούσαινα, Εγγυήτρια, Εγκλειστριανή, Εικοσιφίνισσα, Εισοδιότισσα, Εκατοπυλιανή, Εκονίστρια, Ελαία, Ελαιοβρύτις, Έλατος, Ελεημών, Ελεημονήτρια, Ελεήμων, Ελέους, Ελεούσα, Ελευθερούσα, Ελιγμότισσα, Ελπίς, Εμπορειού, Εν τω Νεωρίω, Εν τω Σίγματι, Εξακουστή, Εξαστέρου, Εξοχική, Επακούουσα, Επαχωριανή, Επί σοι χαίρει, Επίσκεψις, Επισκοπής, Επισκοπιανή, Ερυθιανή, Εσφαγμένη, Ευαγγελίστρια, Ευρετή, Ευώδες άνθος, Εψιμιάς, Ζαλακιώτισσα, Ζερικιώτισσα, Ζερών, Ζινδζιλή, Ζυλή, Ζώνη, Ζωοδόχος Ζωοπηγή, Η εν Ασγορίω, Ηλιοκαλή, Ηλιόκαλης, Ηλιόκαλλος, Θαλασσινή, Θαλασσίτρα, Θαλασσιώτισσα, Θαλασσομάχισσα, Θεματισσιανά, Θεμάτων, Θεομάνα, Θεοσκέπαστη, Θεοσκέπαστος, Θεοτοκιά, Θεραπεύτισσα, Θερμιανή, Θρηνωδούσα, Θρυλιδιώτισσα, Θωμιανή, Ιαματική, Ιβήρων, Ιεροσολυμιτική, Ιεσσαί,
Καγιά, Καγιαμπασίου, Καθαρών, Καθαρωτάτη καρδία, Καθολική, Καισαριανή, Κακοπερατιανή, Καλαβρέζα, Καλαθή, Καλαμιώτισσα, Καλαμού, Καλογηριανή, Καλορρίτισσα, Καλυβιανή, Καλωτά, Καμαριανή, Καμαριώτισσα, Καμένη, Καμουχαρέας, Καμπιώνη, Καμπιώτισσα, Κάμπου, Κανακαρκάς, Κανάλα, Κανδήλη, Κανίστρα, Καντάρας, Κανταριώτισσα, Καπεταγιώτισσα, Καπίου, Κάπραινα, Καραβίτζιν, Καρακοννησαία, Καρδιανή, Καρδιώτισσα, Καρυονίτισσα, Καρύπη, Κασσιόπεια, Κασταλλιώτισσα, Καστανόλογγον, Καστελλιώτισσα, Καστριανή, Καστριώτισσα, Κάστρου,Κατακεκρυμμένη, Κατακλησσιώτισσα, Καταλωνική, Καταστάρα, Κατασύρτης, Καταφυγή, Κατεβατή, Κατωπολιανή, Καφατιανή, Καψοδεματούσα, Κελλίου, Κεραπολίτισσα, Κεραυλίδενα, Κερκού, Κεφαλαριώτισσα, Κεφαλληνού, Κεχαριτωμένη, Κεχρινιώτισσα, Κεχριωνίτισσα, Κάπου, Κηπουριώτισσα, Κιβωτός, Κιρμονζί, Κίρτονος, Κισσιώτισσα, Κιτιού, Κλαυθμώνος, Κλεισούρας, Κλειστών, Κοιμητηρίων Κόκκινη, Κολοκυθιώτισσα, Κορκοδειλιά, Κορονιώτισσα, Κορφιάτισσα, Κοσινάσσης, Κοσιφοίνισσα, Κοσκινιστή, Κοσμοσώτειρα, Κότσικα, Κουβερνιώτισσα, Κουβουκλιώτισσα, Κουλουμά, Κουκουζέλισσα, Κούλουρη, Κουμάνας, Κουμαριώτισσα, Κουμαρού, Κουμνίου, Κούμουλον, Κουνίστρα, Κουράτορος, Κουριού,Κουρσουνιώτισσα, Κουρταλή, Κουσουλιώτισσα, Κουτούνια, Κουφή, Κοφινή, Κοφινού, Κοχλίου, Κρεμαστή, Κρητικιά, Κρίνα, Κρομμυδιώτισσα, Κρουσταλλένια, Κρυπτή, Κρυφή , Κτιτόρισσα, Κτιστή, Κύκκου, Κυμινιώτισσα, Κυνοσάργους, Κυρά, Κυρία των Αγγέλων, Κύρου, Λαγουδιανή, Λαμιώτισσα, Λαμπηδών, Λαμποβίτη, Λαμπρινούσα, Λαού, Λατομίτισσα, Λαύρα, Λαύρετον, Λάχνη, Λειβαδίου, Λειβαδιώτισσα, Λέμβων, Λεμονήτισσα, Λεμονήτρα, Λέτσαινα, Λευκουσιάς, Λέφενα, Λήμνου, Λιαουτσάνουσα, Λιβαδκιώτισσα, Λιβός, Λιμενιώτισσα, Λίμνης, Λιμνιώτισσα, Λινοβρόχια, Λιόσα, Λογγοβάρδα, Λουβαρά, Λουβιάριτσα, Λουλουδιανή, Λούμα, Λύδδης, Λυκοδήμου, Λυμπιανή, Λυπημένη, Λωλο-Παναγία,
Μαγαζιώτισσα, Μαγγάνα, Μαγδαληνή, Μαδύτου, Μακαριώτισσα, Μακεδονίτισσα, Μακρινή,Μακρινίτισσα, Μακρυμάλλη, Μαλαματένια, Μανδαλάκη, Μανδηλούσα, Μάννα των παίδων, Μανωλίτισσα, Μαραθούντα, Μαρδακίου, Μαρινακίου, Μαρμαριώτισσα, Μαρούλη, Μαρτύρων, Μαστών, Ματαρίε, Μαύρη, Μαυρογιάννη, Μαυροκεφάλου, Μαυρομμάτα, Μαυρομωλίτισσα, Μαχαιριώτισσα, Μεγάλη, Μεγαλογέννητη, Μεγαλομμάτα, Μεγαλόχαρη, Μεγασπηλαιώτισσα, Μελαθρότισσα, Μελαχροινή, Μέλισσας, Μερδιώτισσας, Μεσαμπελίτισσα, Μεσίτρια, Μεσοποντίτισσα, Μεταξένια, Μήλι, Μητροπολίτου, Μιασηνών, Μικρά,Μισοσπορίτισσα, Μισοχωριανή,Μογρονήσι, Μολυβδοσκεπάστου, Μοναρκά, Μοναστηρακίου, Μονή, Μούσαινα, Μουσταπίδαινα, Μούτσαινα, Μουχλιώτισσα, Μπαλίνου, Μπόσκου, Μυρελαιώτισσα, Μυροβλύτισσα, Μυρτενή, Μυρτιδιώτισσα, Νάπα, Ναυπλιώτισσα, Νέα Νέαν, Νεοφάνεισα, Νεραντζιώτισσα, Νεροφορούσα,Νεροχιονίτισσα, Νίκης, Νικητιάτου, Νικηφόρου, Νικοποιός, Νοτική, Ντιμιοβίτισσα, Ντόλλιανη, Ντουβαριώτισσα, Ξαρφανιώτισσα, Ξένη, Ξενιά,Ξένων, Ξηροκαμπίτισσα, Ξηροπηγαδιώτισσα, Ξιδού, Ξισώτισσα, Ο εν Εγκρικαπίω, Ο εν Παλατίω, Ο της Ευεργέτιδος, Ο του Ευγενίου, Οδηγήτρια, Οικοκυρά, Οικονόμισσα, Οικονόμου, Ολυμπιώτισσα, ΟμΙαλΏν, Οπλούς, Ορφανή, Ουρανών, Ουρβίκιου, Οφιδιώτισσα, Παζαργιώτισσα, Πάθους, Παλαιοκάστρου, Παλαιόπολις, Παλαιόχτιστη, Παλαιοκαστριώτισσα, Παλατιανή, Παληνή, Παλίνου, Παλιοκαστρινή, Παλαιοπαναγία, Παλιουρής, Παλουργιώτισσα, Παμμακάριστος, Παναγιάριον, Παναγιούδα, Παναγούλα, Πανάχρα, Πανάχραντος, Πάνον, Παντάνασσα, Πανύμνητος, Παραπορτιανή, Περίβλεπτος, Περλιγγού, Πηγή, Πισωτοιχιώτισσα, Πολίτισσα, Πυργιανή, Πυργιώτισσα, Ραγίου, Ραϊθού, Ραφαήλ, Ραχοπήδη, Ρεθού, Ρευματοκράτειρα, Ρίζα του Ιεσσαί, Ροδινή, Ρόδον το αμάραντον, Ροϊδίτισσα, Ρόμβη, Ροχονιάτη,
Σαλήμ, Σαμακιώτισσα, Σαρανταδασκαλιώτισσα, Σαράντη, Σαρηλικιού, Σάριζα, Σεϊδανάγια, Σεντουκιώτισσα, Σερβουνιώτισσα, Σηλυβριανή, Σιδηρόπετρα, Σισανίου, Σκαλωτή, Σκινιώτισσα, Σκορδυλλιανή, Σκουλουδού, Σπηλιώτισσα, Τοπλού, Τακουράτου, Ταξιαρχών, Ταξιδιάρα, Τελωναριά, Της Αγάπης, Της Ράβου, Τορτώσης, Τουρλιανή, Τουρλωτή, Τρανή, Τραχιάδα, Τρεμιθιώτισσα, Τρέμοντας, Τρέμπελη, Τρίκκερη, Τρικουκιώτισσα, Τριμάρτυρος, Των Αγγέλων, Υγείας, Υπακουή, Υπαπαντή, Υπεράγαθος, Υπέρμαχος, Υπογειώτισσα, Υποστροφή, Υψηλή, Φαλάνδρας, Φαναράκια, Φανερουλιώτισσα, Φανερωμένη, Φαρμακού, Φάρος, Φιδοποταμιανή, Φιλέρημος, Φουρτούνια, Φρόκαλα, Χιλιαρμενίτισσα, Χριστιανών, Χρυσαληθινή, Χρυσαυγιώτισσα, Χρυσαφίτισσα, Χρυσαφιώτισσα, Χρυσιώτισσα, Χρυσοβίτζα, Χρυσοβουνιώτισσα, Χρυσογαλατούσα, Χρυσογαλούσα, Χρυσογιαλιώτισσα, Χρυσοδαφνιώτισσα, Χρυσοελεούσα, Χρυσοθεΐστρια, Χρυσοκάβα, Χρυσοκαμαριώτισσα, Χρυσοκαστριώτισσα, Χρυσοκελλαρά, Χρυσοκελλαριά, Χρυσοκεφάλου, Χρυσοκονουσιώτισσα, Χρυσοκουβουκλιώτισσα, Χρυσοκουλλουργιώτισσα, Χρυσολάκωνα, Χρυσολεόντισσα, Χρυσολινιώτισσα, Χρυσολλογιάτισσα, Χρυσομαλλούσα, Χρυσονενγκωμίτισσα, Χρυσοπαντάνασσα, Χρυσοπατερίτισσα, Χρυσοπηγή, Χρυσοποδαρίνισσα, Χρυσοπολίτισσα, Χωστή, Ψυχοσώστα.
Όλες οι ονομασίες της Παναγίας προέρχονται από την εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ. Τ.22, Έκδοση 2005
