Οι ψυχοπαθητικές και γενικότερα οι προσωπικότητες της λεγόμενης «σκοτεινής τριάδας» (ναρκισσισμός, ψυχοπάθεια, μακιαβελισμός/σαδισμός) δεν ανήκουν μόνο στον κόσμο της εγκληματικότητας. Παρόλο που συχνά συνδέονται με ακραίες περιπτώσεις βίας ή παραβατικής συμπεριφοράς, η έρευνα δείχνει ότι τέτοια χαρακτηριστικά μπορούν να εμφανιστούν σε πολλούς διαφορετικούς χώρους της κοινωνίας.
Βρίσκονται παντού μέσα στις οικογένειές, δίπλα μας, στις προσωπικές σχέσεις, στον επαγγελματικό χώρο, στο διαδίκτυο, στις ηγεσίες θεσμών και χωρών. Έντονος εγωκεντρισμός, έλλειψη ενσυναίσθησης, χειριστική συμπεριφορά και τάση για εκμετάλλευση των άλλων.
Η ψυχοπάθεια σήμερα δεν θεωρείται μια απόλυτη κατηγορία στην οποία κάποιος είτε ανήκει είτε όχι. Αντίθετα, αντιμετωπίζεται ως ένα φάσμα χαρακτηριστικών που μπορεί να εμφανίζονται σε διαφορετικό βαθμό στους ανθρώπους. Παρότι μόνο ένα μικρό ποσοστό του πληθυσμού παρουσιάζει κλινικά επίπεδα ψυχοπάθειας, αρκετοί άνθρωποι εμφανίζουν αυξημένα «σκοτεινά» στοιχεία στην προσωπικότητά τους, τα οποία μπορεί να επηρεάζουν αρνητικά τις σχέσεις και το κοινωνικό περιβάλλον γύρω τους.
Όπως εξηγεί στον Guardian η Δρ. Leanne ten Brinke, αναπληρώτρια καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας στον Καναδά, η κατανόηση αυτών των χαρακτηριστικών είναι σημαντική, όχι μόνο για την αναγνώριση επικίνδυνων συμπεριφορών, αλλά και για την αποτελεσματική διαχείρισή τους στην καθημερινότητα.
Η αναγνώριση προειδοποιητικών ενδείξεων, η κατανόηση των κινήτρων αυτών των ατόμων και η ανάπτυξη στρατηγικών αλληλεπίδρασης μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση των αρνητικών επιπτώσεων που ενδέχεται να έχουν σε προσωπικό, επαγγελματικό και κοινωνικό επίπεδο.
Η ψυχοπάθεια ως φάσμα – Κληρονομικότητα και περιβάλλον
Υπολογίζεται ότι περίπου το 1% του γενικού πληθυσμού εμφανίζει κλινικά επίπεδα ψυχοπάθειας, δηλαδή υψηλή βαθμολογία στο PCL-R, το τεστ που χρησιμοποιείται συχνά για τη διάγνωση. Άλλες μελέτες δείχνουν ότι έως και το 18% του πληθυσμού έχει αυξημένα επίπεδα τέτοιων χαρακτηριστικών, μια περιοχή που η Ten Brinke αποκαλεί «σκοτεινή ζώνη» στο βιβλίο της «Poisonous People: How to Resist Them and Improve Your Life».
Αν και οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν κλινικά επίπεδα ψυχοπάθειας, όσοι εμφανίζουν αυξημένα «σκοτεινά» χαρακτηριστικά μπορούν να προκαλέσουν δυσανάλογα μεγάλη ζημιά στην κοινωνία, είτε σε επίπεδο εγκληματικότητας, είτε στην πολιτική, είτε ακόμα και μέσα στις εταιρείες που διοικούν. Πρόκειται για άτομα με έντονα αντικοινωνικά χαρακτηριστικά, εγωκεντρισμό και έλλειψη ενσυναίσθησης ή τύψεων.
Τα πιο συνηθισμένα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την ψυχοπάθεια περιλαμβάνουν:
Αντικοινωνική συμπεριφορά
Ναρκισσισμό
Επιφανειακή γοητεία
Παρορμητικότητα
Ψυχρότητα και συναισθηματική αποστασιοποίηση
Έλλειψη ενοχών
Έλλειψη ενσυναίσθησης
Έλλειψη φόβου
Η έρευνα δείχνει ότι τόσο η κληρονομικότητα όσο και το περιβάλλον επηρεάζουν αυτά τα χαρακτηριστικά. Αυτό είναι ενθαρρυντικό, γιατί σημαίνει ότι το περιβάλλον μπορεί και να αλλάξει την εξέλιξη ενός ανθρώπου.
Ιδιαίτερα στα παιδιά με «σκληρά και ψυχρά» χαρακτηριστικά και επίμονη επιθετική συμπεριφορά, τα σημάδια μπορεί να εμφανιστούν ήδη από τα δύο ή τρία χρόνια. Η έγκαιρη παρέμβαση είναι κρίσιμη, καθώς η θεραπεία σε μικρή ηλικία μπορεί να αλλάξει την πορεία αυτών των χαρακτηριστικών. Στους ενήλικες, η θεραπεία συνήθως δεν αλλάζει την προσωπικότητα αλλά μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά. Τα προγράμματα που εφαρμόζονται κυρίως σε σωφρονιστικά ιδρύματα έχουν ως στόχο τη μείωση της υποτροπής, ειδικά της βίαιης. Έρευνες δείχνουν ότι όσοι παραμένουν σε θεραπεία έχουν μικρότερη πιθανότητα να επαναλάβουν εγκλήματα με τον χρόνο.
Γιατί τέτοιοι άνθρωποι συχνά φτάνουν στην εξουσία
Σύμφωνα με την Ten Brinke, οι άνθρωποι με «σκοτεινές» προσωπικότητες εμφανίζονται συχνότερα σε υψηλές διοικητικές θέσεις. Αυτό συμβαίνει γιατί συχνά ενδιαφέρονται έντονα για εξουσία και κύρος.
Παράλληλα, δείχνουν χαρισματικοί και υπερβολικά σίγουροι για τον εαυτό τους και πολλοί άνθρωποι συγχέουν την αυτοπεποίθηση με την ικανότητα. Επιπλέον, είναι πιθανό να διεκδικούν τέτοιες θέσεις πιο επιθετικά από τον μέσο άνθρωπο. Αυτού του τύπου οι χαρακτήρες παρουσιάζονται ιδανικοί για «επιτυχία», παρόλο που οι έρευνες δείχνουν ότι αυτά τα χαρακτηριστικά συχνά οδηγούν σε χειρότερα οικονομικά αποτελέσματα.
Γιατί όμως πιστεύουμε εύκολα τέτοιους ανθρώπους; Ένας λόγος είναι ότι οι άνθρωποι έχουν μια φυσική «προδιάθεση προς την αλήθεια», τείνουμε δηλαδή να πιστεύουμε όσα μας λένε οι άλλοι, εκτός αν υπάρχει σοβαρός λόγος να αμφιβάλλουμε.
Επιπλέον, σε περιόδους αβεβαιότητας οι κοινωνίες συχνά αναζητούν ένα «ισχυρό» πρόσωπο στην εξουσία. Όμως, όταν τέτοια άτομα αποκτήσουν εξουσία, μπορεί να δημιουργήσουν ακόμη μεγαλύτερη αστάθεια. Αυτό οδηγεί τους ανθρώπους να αναζητούν ξανά κάποιον με παρόμοια χαρακτηριστικά, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο «σκοτεινών» ηγεσιών.
Πώς να αναγνωρίσετε μια «σκοτεινή» προσωπικότητα
Η αναγνώριση αυτών των χαρακτηριστικών μπορεί να βοηθήσει να πάρουμε πιο σωστές αποφάσεις σε πολλούς τομείς της ζωής. Μερικές φορές η στρατηγική είναι «εντόπισε και απέφυγε». Άλλες φορές «εντόπισε και διαχειρίσου».
Υπάρχουν ορισμένες συμπεριφορές που μπορεί να αποτελούν προειδοποιητικά σημάδια, σύμφωνα με την Leanne ten Brinke: διακόπτουν συχνά τους άλλους, αλλά θυμώνουν αν κάποιος τους διακόψει, αγνοούν προσωπικά ή επαγγελματικά όρια, δείχνουν υπερβολικά γοητευτικοί ή χαρισματικοί, σε σχέσεις, μπορεί να χρησιμοποιούν την τακτική του «love bombing», δηλαδή υπερβολική επίδειξη αγάπης στην αρχή, για να «κερδίσουν» τον άλλον και μετά να μπορούν να τον χειριστούν.
Στον ναρκισσισμό εμφανίζονται συχνά συμπεριφορές όπως η συνεχής επίδειξη και η τάση να μιλούν διαρκώς για τον εαυτό τους. Θεωρούν τον εαυτό τους ειδικό σε κάθε θέμα. Τα άτομα με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά μπορεί να είναι ιδιαίτερα παρορμητικά ή αντίθετα να φαίνονται παράξενα ψύχραιμα, χωρίς εμφανή συναισθήματα. Άλλες φορές μπορεί να έχουν εκρήξεις θυμού που όμως περνούν γρήγορα. Ένα ακόμη σημαντικό σημάδι είναι η συστηματική υποτίμηση των άλλων ή η ευχαρίστηση στη δυστυχία τους. Αυτό δείχνει έλλειψη ενσυναίσθησης.
Συνοπτικά, ορισμένα σημάδια που μπορεί να εμφανίζει ένας ψυχοπαθής στη συμπεριφορά του, σύμφωνα με το Very Well Mind:
Πώς να χειριστείτε τέτοιους ανθρώπους
Η πλήρης αποφυγή όλων των ανθρώπων με τέτοια χαρακτηριστικά δεν είναι ρεαλιστική. Σε πολλές περιπτώσεις χρειάζεται διαχείριση. Ένα βασικό στοιχείο είναι τα ξεκάθαρα όρια, σημειώνει η Leanne ten Brinke. Οι κανόνες πρέπει να είναι σαφείς και, αν χρειάζεται, να διατυπώνονται γραπτώς. Αυτό κάνει πιο δύσκολο για το άτομο να τους παραβιάσει. Είναι επίσης σημαντικό να κατανοήσει κανείς τα κίνητρα του άλλου. Συχνά δεν είναι τα ίδια με τα δικά μας.
Οι ανταμοιβές μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο. Οι άνθρωποι με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά παρακινούνται έντονα από ανταμοιβές, ενώ οι τιμωρίες συνήθως δεν τους επηρεάζουν ιδιαίτερα. Όταν συμπεριφέρονται δίκαια ή ειλικρινά, μια ανταμοιβή μπορεί να ενισχύσει αυτή τη συμπεριφορά.
Σε έναν εργασιακό χώρο, αυτή η ανταμοιβή μπορεί να είναι μια αύξηση ή ένας νέος τίτλος. Παρ’ όλα αυτά, η Ten Brinke δεν θα συνιστούσε να δοθεί σε τέτοια άτομα θέση διοίκησης, επειδή συχνά καταλήγουν να εκφοβίζουν τους υφισταμένους τους. Σε δύσκολες συζητήσεις, η εύρεση ενός κοινού σημείου μπορεί να βοηθήσει να μειωθεί η πιθανότητα επιθετικής αντίδρασης, ιδιαίτερα σε άτομα με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά που είναι πολύ ευαίσθητα στην κριτική.
Στις διαπραγματεύσεις, η γραπτή επικοινωνία μπορεί να είναι χρήσιμη, γιατί από κοντά είναι πιο εύκολο να επηρεαστεί κανείς από τη γοητεία και την αυτοπεποίθησή τους. Μερικές φορές βοηθά επίσης να διατυπώνονται τα αιτήματα ως ερωτήσεις αντί για οδηγίες. Για παράδειγμα: «Τι θα έλεγες να κάνεις αυτό (…)» αντί για «πρέπει να κάνεις αυτό (…)».
Αν χρειάζεται να διαχειρίζεται κανείς συνεχώς τέτοιες αλληλεπιδράσεις με έναν/μια σύντροφο στην προσωπική του ζωή, ίσως πρέπει να αναρωτηθεί αν πρόκειται για μια σχέση που θέλει να συνεχίσει. Προσοχή: Η αποχώρηση από μια πιθανώς κακοποιητική σχέση μπορεί να είναι επικίνδυνη και ενδεχομένως να χρειαστεί και υποστήριξη από ειδικούς φορείς.
Μπορούμε να αλλάξουμε τα «σκοτεινά» χαρακτηριστικά;
Η Ten Brinke υποστηρίζει ότι όλοι έχουμε σε κάποιο βαθμό τέτοια χαρακτηριστικά. Το σημαντικό είναι ότι η προσωπικότητα δεν είναι απόλυτα σταθερή. Σε μια μελέτη, οι συμμετέχοντες ανέλαβαν για τέσσερις μήνες «προκλήσεις συνεργασίας», όπως το να δείχνουν ευγνωμοσύνη σε ανθρώπους με τους οποίους αλληλεπιδρούν μέσα στην ημέρα.
Όσοι εξασκήθηκαν συστηματικά σε αυτές τις συμπεριφορές ανέφεραν μείωση των σκοτεινών χαρακτηριστικών τους στο τέλος της περιόδου. Το μήνυμα είναι αισιόδοξο: οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν λιγότερο χειριστικοί και πιο συμπονετικοί. Και όταν αυτό συμβαίνει σε όλο και περισσότερους με την πάροδο του χρόνου, μπορεί να κάνει πραγματική διαφορά. Ο κόσμος, άλλωστε, δεν χρειάζεται περισσότερους ψυχοπαθείς ή ναρκισσιστές. Χρειάζεται περισσότερους ανθρώπους που προσπαθούν συνειδητά να γίνουν καλύτεροι.
